Monday, 7 November 2022

Presentatie Wetenschapsbijbel

 

 

“Geloof en Rede”, zo schreef paus Johannes Paulus II in zijn encycliek Fides et Ratio “zijn de twee vleugels waarmee de menselijke ziel opstijgt tot de contemplatie van de waarheid”.

Geloof en rede, zo leert de Rooms-Katholieke Kerk, zijn niet los van elkaar verkrijgbaar maar staan in een nauwe en intieme relatie met elkaar. Ze hebben elkaar nodig. In isolement komen ze niet tot hun recht komen. Deze visie die teruggaat op de aloude christelijke intellectuele traditie moet echter ook altijd worden herontdekt, opnieuw zichtbaar gemaakt.

De eenheid van geloof en rede is namelijk wel fundamenteel, maar niet altijd vanzelfsprekend. Door de geschiedenis heen zijn er vaak spanningen geweest tussen die domeinen, soms creatieve spanning - maar soms ook strijd.

Door de eeuwen heen hebben christenen of buiten de Rooms-Katholieke Kerk de verleiding gevoeld om die spanning dan op te heffen door één aspect te verabsoluteren. Een christen kan dan vluchten in fideïsme of juist een slecht begrepen rationalisme, of sciëntisme. Ook de kerk zelf kan dit intellectuele evenwicht niet altijd even goed vasthouden, door de geschiedenis heen zijn daar genoeg voorbeelden van.

Ja. Voorbeelden te over! Voorbeelden van kerkleiders die zich terugtrokken op de veilige vierkante meter. Elke wedstrijd een thuiswedstrijd met liefst zo weinig mogelijk ruis van buiten. Dat kan voor even een veilige schuilplaats zijn, maar het is uiteindelijk een licht onder de korenmaat, geen lichtende stad op een  berg.  En uiteindelijk verarmt het de kerk, het ontneemt het haar de kans om nieuwe impulsen, ja nieuw leven te vinden. Met oogkleppen op mist men maar al te vaak de tekenen van de tijd, de signalen die om reflectie en antwoord vragen.

De kerk, dat is te zeggen, alle christenen, worden gevraagd om naar vermogen vanuit hun geloof de dialoog met de wereld van de wetenschap aan te gaan. Want met “wetenschap” bedoel ik het geheel van de georganiseerde publieke rede die reflecteert op de empirische werkelijkheid.

Het Tweede Vaticaanse Concilie, dat tot doel had om de Rooms-Katholieke Kerk terug in contact te brengen met zowel haar eigen geloofsbronnen als de moderne samenleving, maakte daar een bijzonder punt van.

En dat was hard nodig. In de eeuwen daarvoor was zoals gezegd, er door allerlei historische en politieke omstandigheden een steeds grotere afstand ontstaan tot zowel de eigen geloofsbronnen als de wetenschappelijke inzichten van buitenaf.

De Bijbel, zeer kort gezegd, werd sinds de Reformatie niet altijd een duidelijk gerecipieerd, zeker niet buiten de stand van de geestelijkheid.  En in de nasleep van de Franse Revolutie ontstond een scherpe tegenreactie op het gevoelde zielloze materialisme van het contemporaine wetenschappelijke bedrijf. Achter het schouwspel van kerkelijke politieke kracht stond ook een getraumatiseerde geloofsgemeenschap die vervreemd raakte van haar eigen geschiedenis. Het gevoelde antagonisme tussen kerk en wereld, en daarmee vaak ook tussen geloof en wetenschap heeft de kerk verarmd.  

Het Tweede Vaticaanse Concilie kwam dus  ook niet uit de lucht vallen. Tegenover een dominante naar binnen gerichte cultuur waren er toch altijd priesters en theologen die het contact met de Schrift, de wereld en de wetenschappelijke wereld zochten en zich daar zeer verdienstelijk in gemaakt hebben. Al vanaf het begin van de twintigste eeuw was er een hernieuwde aandacht voor de Bijbelwetenschappen en ontstond er langzaam een grotere openheid naar de wereld toe.

Als dan in 1965 de dogmatische constitutie (dat wil zeggen een kerkelijke verklaring van de hoogste rang) Dei Verbum , de dogmatische verklaring van het Concilie over de Goddelijke Openbaring wordt gepubliceerd spreekt het over de Heilige Schrift specifiek als de ziel van de theologie.

De gewijde theologie berust, zo spreekt Dei Verbum, op het geschreven woord van God, tezamen met de heilige traditie, als haar primaire en permanente grondslag. (DV §24)

De Heilige Schrift getuigt van Gods openbaring. God wil zich kenbaar maken in woorden en daden (DV §2) en hebben dus een innerlijke eenheid. Alles wat God doet en alles wat God zegt staat met elkaar in verband. Alle daden en woorden van God, zo staat er, zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden en kunnen alleen ten diepste worden begrepen vanuit die samenhang met elkaar.

Maar wat is de wereld, onze hele waarneembare werkelijkheid inclusief wat we slechts door de meest uitgelezen wetenschappelijke instrumenten kunnen benaderen niet anders dan een daad van God? Niet alleen het bestaan, maar ook het voortbestaan van de wereld en alles wat er in moet, volgens DV §2 primair als daad van God begrepen worden.

Niet alleen komt onze kennis van de werkelijkheid het meest tot haar recht als wij haar als in-God-gegrond ervaren en benaderen, maar kunnen wij ook groeien in geloof door een beter begrip van Gods schepping, dat wil zeggen de vrucht van zijn scheppende daden.

In deze Bijbeleditie wordt dus in een belangrijke behoefte voorzien.

De gelovige die zich verdiepen wil mag groeien in de kennis van de Schrift en een een gedegen algemene ontwikkeling van  wetenschappelijke processen en ontwikkelingen. Wat mooi dan, dat we nu een Wetenschapsbijbel tot onze beschikking hebben. We mogen de samenstellers en auteurs heel dankbaar zijn, want zij hebben ons een belangrijke dienst verricht.

Verdieping van onze geloofskennis zonder verdieping in de Schrift is een onmogelijkheid, elk alternatief, elke catechismus of elke theologische studie, en zelfs elke eerbiedwaardige traditie is en blijft uiteindelijk informatie uit de tweede en de derde hand. Als de Bijbel dicht zou gaan wordt de theologie werkelijk ont-zield. Levenloos.

Tegelijkertijd: het verdere ontsluiten van de Schrift vraagt ook dat we niet alleen over taalkundige en culturele kennis beschikken – maar dat daarbíj ook het Boek van de Natuur steeds verder open gaat. Dat is geen optioneel extraatje, maar werkelijk een inzicht dat noodzakelijk volgt uit het begrip van Openbaring, tenminste zoals dat door het Concilie begrepen is.

Laat ik afsluiten met de wens uitspreken dat deze Bijbeleditie de ontvangst krijgt die het verdient en dat velen geestelijk en intellectueel verrijkt mogen worden.  

 

 

 

 

Saturday, 5 November 2022

De God van de Levenden

 

In die tijd kwamen enigen van de Sadduceeën,
die de verrijzenis loochenen, bij Jezus
(met de vraag:
“Meester, wij zien bij Mozes geschreven staan:
Als iemand een getrouwde broer heeft die kinderloos sterft,
dan moet hij diens vrouw nemen
en aan zijn broer een nageslacht geven.
Nu waren er eens zeven broers.
De eerste trouwde en stierf kinderloos.
De tweede en de derde namen de vrouw
en de een na de ander stierven ze alle zeven
zonder kinderen na te laten.
Het laatste stierf ook de vrouw.
Van wie van hen is zij nu bij de verrijzenis de vrouw?
Alle zeven toch hebben haar tot vrouw gehad.”)
En Jezus sprak tot hen:
“De kinderen van deze wereld
huwen en worden ten huwelijk gegeven,
maar zij die waardig gekeurd zijn
deel te krijgen aan de andere wereld
en aan de verrijzenis uit de doden,
huwen niet en worden niet ten huwelijk gegeven.
Zij kunnen immers niet meer sterven,
omdat zij als engelen zijn;
en, als kinderen van de verrijzenis, zijn zij kinderen van God.
Dat de doden verrijzen, heeft ook Mozes aangeduid
waar het gaat over de braamstruik,
doordat hij de Heer noemt:
de God van Abraham, de God van Isaäk en de God van Jakob.
De Heer is toch geen God van doden, maar van levenden,
want voor Hem zijn allen levend.”

 

Beste vrienden

Afgelopen woensdag vierden we de gedachtenis van Allerzielen. We hebben gedacht aan en gebeden voor alle mensen die ons in het afgelopen jaar zijn komen te ontvallen. Wij vertrouwen op de belofte dat God wil dat iedereen leven bij Hem vindt.

Die gedachtenis en de gebeden die daar bij houden roepen ook veel vragen op, zeker in tijden waarin er zo`n groot gebrek aan geloof lijkt te zijn. En waar we geloof vinden is het tastend en zoekend naar woorden. Het weet niet goed hoe het zich uitdrukken moet.  

En toch is het verlangen naar een leven voorbij de dood zo oud en zo fundamenteel. Het gaat nog voor het geloof aan God vooraf. Er is wel eens gezegd: de menselijke cultuur begon toen de uitvaartrituelen plaatsvonden, en de mensen giften aan de doden gaven.

Sommige van die gebruiken zijn heel bekend geworden. Als u wel eens in een groot museum geweest bent heeft u daar vast een tentoonstelling gezien over de oude Egyptenaren. Daar is dan heel veel te aanschouwen! Mummies, beschilderde kisten. Sarcofagen. Potjes met opgezette ingewanden er in met dierenhoofden erop geboetseerd en nog heel veel meer. De Egyptenaren geloofden heel sterk in een soort leven na de dood. Hun hele religie was in zekere zin gebouwd op het verzorgen van de overledenen.

Je werd als rijke en machtige overledene niet alleen gemummificeerd maar je kreeg ook allemaal giften mee. Allemaal nuttige en leuke  dingen. Voedsel, afbeeldingen van allemaal goederen die je zou kunnen gebruiken en kleine poppetjes van dienaren. Hoe meer van die poppetjes zich in je graf bevonden, des te luxer zou je het hebben in de Dodenwereld.

Dat soort rituelen kom je overal ter wereld tegen. In heel veel culturen zie je zoiets terug. Zaken die het leven hebben vorm gegeven worden meebegraven met overleden mensen, in de hoop dat zij hun leven in het Dodenrijk, hoe dat er ook uitziet kunnen voortzetten.

Het verlangen naar eeuwig leven zit diep in ons, en wij mensen maken ons daar een voorstelling van hoe dat zal zijn. Er is maar één probleem met al die voorstellingen. Onze fantasie schiet tekort.

We komen vaak in de verleiding dat, als we denken aan de Opstanding, aan het eeuwig leven, dat dat een soort eindeloze verlenging gaat zijn van het leven op Aarde. Dat is niet gek, om zo te denken, maar wij doen onze lieve doden te kort want Gods gedachten zijn groter dan onze gedachten.

In de tijd van de Bijbel waren er veel mensen die goed om zich heen hadden gekeken, die veel geleerd hadden van wat de Grieken zeiden, en de Egyptenaren dachten, en de Babyloniërs, en die wisten. Dit soort naïeve gedachten, dat ons leven op Aarde na de dood toch weer op een of andere manier eindeloos door kan gaan, dat slaat nergens op! Daar lezen we ook niks over terug in de boeken van Mozes, de Torah! Er is maar één oplossing denkbaar: je leeft door in je nakomelingen en dát is het. Meer is er niet.

De mensen die vandaag in gesprek zijn met Jezus, de Sadduceeën, geloven niet in een opstanding. Het zijn de prominente tempelpriesters van hun tijd, en ze kijken neer op de gewone mensen die wel geloven dat God een toekomst heeft voor mensen die zijn komen te overlijden. Die hoop, en dat vertrouwen is altijd met het Joodse Volk meegegaan, al vond men het moeilijk om het onder woorden te brengen en wordt hier pas laat wat over opgeschreven in de Joodse Bijbel, ons Oude Testament.

Dat geloof leeft ook bij Jezus en zijn leerlingen. Dát is de reden dat ze Jezus proberen te vangen met een raar verhaal, een gedachtenexperiment over een vrouw die aan zeven broers wordt doorgegeven. Heel slim! Heel slim bedacht! Je ziet hoe belachelijk het is als je op die manier gelooft in leven na de dood!

Maar ze kunnen zich niet voorstellen dat God groter is dan hun eigen wijsheid. Ze lijken zo slim, maar zijn toch eerder dom.

Jezus geeft de Sadduceeën andere Bijbelwoorden terug. Hij wijst naar het begin, naar de Brandende Braamstruik. Daar openbaart God zich aan Mozes met de woorden “Ik ben de God van Abraham, Isaac en Jakob”. Niet, “ik was de God van jouw vaderen, ooit, lang geleden”. Maar ik ben hun God, hier, nu, overal en altijd ben ik die God van alle mensen die in mij hun vertrouwen heb gesteld.

En hij wijst naar het einde, naar het leven bij God, dat is geen leven meer zoals hier en nu, geen leven meer van trouwen of getrouwd zijn, van een voortzetting van je beroep enerzijds of rentenieren met heel veel personeel anderzijds. Nee, dat wordt een leven zoals de engelen.

Niet dat we letterlijk engelen worden, dat staat er niet, maar dat we zoals hen leven. En hoe leven de engelen? Zij zijn volledig toegewijd aan God en blijven altijd in een directe relatie tot hem.   

Ze lijken daarin  zoals Adam en Eva ooit, voor de zondeval, in volledige vrijheid en intimiteit met God samenleefden, zo zal dat ooit ook weer zijn.

Daar kunnen we geen precieze beelden van maken, dat is misschien wat frustrerend. We kunnen daar geen menselijke woorden, beelden of alledaagse verlangens tussen plaatsen.

De vraag hoe het wel zal zijn, ligt voor ons open. Het boek Openbaring gebruikt mystieke beelden en symbolen, het bruiloftsmaal van het lam, de 144.000 die staan voor de troon. Intense beelden die het mysterie benaderen zonder het in te vullen.

Weten dat Gods beloften groter zijn dan ons eigen inbeeldingsvermogen mag ons vrij maken van onrust en vrij maken voor God, om in alle openheid en vol vrede in een relatie met hem te treden. Een relatie die ons Aardse leven overleven kan, niet om wie wíj zijn, maar omwille van Hem, de God der Levenden in eeuwigheid. Amen.  

 

Saturday, 29 October 2022

Ik zie de God die mij ziet.

 In die tijd ging Jezus Jericho binnen.

Terwijl Hij er doorheen trok
poogde een zekere Zacheüs,
hoofdambtenaar bij het tolwezen en een rijk man,
te zien wie Jezus was.
Maar hij slaagde daarin niet vanwege de menigte,
want hij was klein van gestalte.
Om Hem toch te zien liep hij hard vooruit
en hij klom in een wilde vijgenboom,
omdat Jezus daar langs zou komen.
Toen Jezus bij die plaats kwam
keek Hij omhoog en zei tot hem:
“Zacheüs, kom vlug naar beneden,
want vandaag moet Ik in uw huis te gast zijn.”
Zacheüs kwam snel naar beneden en ontving Hem vol blijdschap.
Allen zagen dat en merkten morrend op:
“Hij is bij een zondaar zijn intrek gaan nemen!”
Maar Zacheüs trad op de Heer toe en sprak:
“Heer, bij deze schenk ik de helft van mijn bezit aan de armen;
en als ik iemand iets afgeperst heb,
geef ik het hem vierdubbel terug.”
Jezus sprak tot hem:
“Vandaag is dit huis heil ten deel gevallen,
want ook deze man is een zoon van Abraham.
De Mensenzoon is immers gekomen om te zoeken,
en om te redden wat verloren was.”

(Lucas 19:1-10)

 

Beste vrienden

 

Er stond de afgelopen dagen een stukje in de krant over een kerkgenootschap met een flitsende website en een hele hippe Engelse naam. De leider daarvan zegt dat als je hem veel geld geeft je dan gezegend wordt door God. Die zegen betekent dan – nou ja, niet dat je vergeven wordt of zo - maar dat je dan nog véél meer geld terugkrijgt. Een soort loterij zonder nieten!

Een journaliste heeft uitgezocht en opgeschreven wat ze allemaal gezegd hebben tegen hun leden en donateurs. Zij heeft dat alles zichtbaar gemaakt. Nu is die gemeenschap dus boos en zegt lelijke dingen over haar, want dát was de bedoeling niet!  

En als iemand kritiek heeft op de wat die gemeenschap doet, dan worden ze buitengesloten en mogen ze niet meer meelezen en meepraten op de website.  

Ik moest daaraan denken toen ik het verhaal van vandaag voorbereidde. Het verhaal van Zacheus in de boom. Want dat verhaal heeft ons ontzettend veel te zeggen over rijkdom, zien en gezien worden en over uitgestoten en aanvaard worden.

Haast teveel voor één preek! Maar we gaan het samen uitpakken wat dit alles voor ons betekent.  

Zacheus is de oppertollenaar van Jericho, een belangrijke handelsplaats. Hij is heel zichtbaar want iedereen heeft met hem van doen. Goedschiks of kwaadschiks. Als belastingpachter moet hij veel geld betalen aan de Romeinen, en zijn inkomen en onkosten moet hij dan halen uit het uitpersen van zijn medemens. Dat maakt hem wel heel rijk, maar niet zo populair.

Sterker nog, hoe rijk hij ook is, hij is volledig uitgestoten uit de samenleving, en zelfs meer dan dat. Hij is niet alleen geen goede burger, hij is ook geen goede jood meer. Hij kan niet meer in een relatie met God staan. Hoeveel geld er ook op je beleggingsrekening staat, dan ben je pas écht arm.

Als nog eens iemand u zegt dat het de allergrootste zegen is om rijk te zijn moet u maar denken aan rijke Zacheus, eenzaam in zijn kantoor achter een groot walnoothouten bureau met alleen maar hatemail in de brievenbus, onder een gesloten Hemel.

Zelfs zijn naam is een gemene grap geworden. Want zijn naam, Zakkai in het Hebreeuws, betekent eigenlijk Rechtschapen of Onschuldig. Zelfs zijn naam past niet meer bij hem, hij is een vreemde geworden voor zichzelf.

Dat gaat je niet in de koude kleren zitten. Hij kan niet meer rustig achter zijn bureau blijven zitten om een beetje naar de beurskoersen te kijken om te zien wanneer het volgende miljoen landt. Hij wordt naar buiten gedreven. Want er komt een bijzondere man voorbij. Jezus. Die naam moet Jericho rond gegaan zijn  want de hele stad is uitgelopen om hem te zien, en Zacheus gaat mee. We weten niet waar hij op hoopt, maar hij moet hem zien – contact maken met Iemand die een ander leven belooft, die mensen geneest van ziekte en pijn. Al is het van ver weg.

Maar hij komt er niet door, hij is klein en de mensen stikken liever in hun haat tegen hem dan dat ze hem voorlaten. Daar sta je dan met je maatpak en je creditcard.

Hier is geen VIP-route die je nemen kan, dat als je maar genoeg betaalt je wel op de eerste rij komt.

Zacheus lijkt definitief uitgestoten, zelfs van de ontmoeting met Jezus. En als hij met zijn portemonnee zou zwaaien zou hem dat alleen nog maar belachelijker maken.

Maar één ding moet je Zacheus nageven, het is wel een initiatiefrijke man! Zo klautert hij een  boompje in om Jezus tóch te kunnen zien. En precies op dat moment, want het heeft zo moeten zijn, kijkt Jezus terug en nodigt zichzelf bij Zacheus uit. Tot grote blijdschap van Zacheus, zo ben je niks en zo heb je de Jezus te gast!

Dan krijg je natuurlijk grote reuring! Maar Jezus toch, je weet toch wel wie dat is. Zacheus! Een ploert, ellendeling en collaborateur!  Maar Jezus geeft daar niet om. De ontmoeting zet zich door en Zacheus slaat een nieuw pad in. Hij laat dat zien door niet alleen dát terug te betalen wat voorgeschreven is door de joodse wet maar nog veel meer bovendien! Zijn geld is hem niet meer heilig. Hij krijgt er een nieuw leven voor terug.

Met Jezus is het altijd de wereld-op-zijn-kop!

Zacheus ziet naar Jezus en Jezus kijkt terug, en in dat moment wordt Zacheus als het ware herboren. De Hemel gaat weer open. Zakkai wordt weer zichzelf, wordt weer rechtvaardig, én onschuldig. In de nieuwe relatie met God gaan de oude schulden niet mee.

Zacheus kijkt naar God, en God kijkt terug. En dat is voor een ervaren Bijbellezer geen vreemde uitdrukking.  Je kan het al teruglezen in het verhaal van de slavin Hagar uit het boek Genesis: Hagar zwanger van Ismaël werd zo getreiterd dat zij in wanhoop de woestijn in vluchtte, totdat zij, volledig uitgestoten, in die woestenij God ontmoette.

God gaf haar een plaats terug in de kleine samenleving van het huishouden van  Abraham waarop zij zegt:  “U bent een God van het zien, heb ik hier niet Hem gezien, die naar mij heeft omgezien?”  (Genesis 16:13)

Dat is wat er gebeurt als we God ontmoeten. Wij zien God en God ziet ons. En op dat moment opent zich een nieuwe weg, ontvang je een nieuw leven.

Zo ook in de ontmoeting  tussen Zacheus en Jezus. De uitkomst daarvan gaat nog verder dan bij Hagar. Zacheus krijgt na die ontmoeting niet zozeer een vaste plaats terug zoals dat Hagar het geval was – Zacheus krijgt een nieuw leven. Door naar Jezus te kijken en Jezus te ontmoeten krijgt hij voor het eerst in lange tijd zicht op wat er werkelijk toe doet. En dat is dus niet zijn bankrekening. Het is niet eens de achting van zijn stadsgenoten. Zijn nieuwe leven is leven in waarheid en gerechtigheid als kind van God. Er is meer vreugde over een zondaar die vergeving ontvangt en een nieuw leven kan inslaan dan om een stad vol mensen die geen bekering nodig hebben.

Zijn naam is nu geen slechte grap meer. Hij is nu in eenheid met zichzelf. Hij is wie hij moet zijn. Door de ontmoeting met God word je wie je bent, ontdek je de betekenis van je leven en wordt je bevrijd van wanen en obsessies.

Die gedachte mogen we bij ons dragen als we de week ingaan. Want wat er ook gebeurt, als wij vastbesloten zijn om God te willen zien dan weten we dat God ook terug zal kijken. Hij ziet naar ons om en wil ons vergeven en vernieuwen. Hij opent nieuwe paden voor ons als wij de weg niet meer weten. Hij bevrijdt ons van wat ons verslaafd en gevangen houdt, wat dat ook mag zijn.

En ook als ons pad gekruist wordt door charlatans die ons de wereld beloven, in ruil voor onze ziel. Die ons in naam van God macht, rijkdom, of korte-termijn-genoegens voorhouden…  Dan moeten we maar denken aan Zacheus, aan Hagar en aan al die mensen die onverwachts de grootste schat vonden: op dát moment dat zij naar God opzagen - en God terugkeek.

Amen.