27e zondag A

 

In die tijd
zei Jezus tot de hogepriesters en oudsten van het volk:

“Luistert naar een andere gelijkenis:
Er was een mens, een landheer, die een wijngaard aanplantte,
er een omheining omheen zette,
er een wijnkuip in uitgroef,
een toren bouwde, hem aan wijnbouwers verpachtte
en naar het buitenland vertrok.
Toen de tijd gekomen was om de vruchten te oogsten,
zond hij zijn dienaren naar de wijnbouwers
om zijn vruchten in ontvangst te nemen.
Maar de wijnbouwers grepen zijn dienaren,
de een mishandelden zij, de ander doodden zij,
nog een ander stenigden zij.
Daarop zond hij andere dienaren, talrijker dan de eersten;
maar zij deden met hen evenzo.
Uiteindelijk zond hij zijn zoon naar hen toe, zeggend:
‘Voor mijn zoon zullen zij ontzag hebben.’
Maar toen de wijnbouwers de zoon zagen,
zeiden ze onder elkaar:
‘Dit is de erfgenaam;
komt, laten we hem doden, en ons zijn erfenis toe-eigenen.’
En zij grepen hem,
wierpen hem buiten de wijngaard en doodden hem.
Wanneer nu de heer van de wijngaard komt,
wat zal hij dan met die wijnbouwers doen?”
Ze zeiden Hem:
“Ellendelingen zal hij op ellendige wijze te gronde richten
en de wijngaard verpachten aan andere wijnbouwers,
die hem de vruchten op hun tijd zullen afdragen.”
Toen zei Jezus hun:
“Hebt gij nooit in de Schriften gelezen:
‘De steen die de bouwers hebben afgekeurd,
die is tot hoeksteen geworden;
door de Heer is dat gebeurd en het is wonderbaar in onze ogen’?
Daarom zeg Ik u
dat het Koninkrijk Gods u ontnomen zal worden
en gegeven aan een volk dat de vruchten daarvan opbrengt.”

Beste vrienden

De laatste tijd ben ik meer aan het lezen over de soms moeilijke verhouding tussen christendom en jodendom en dan vooral de soms kwalijke rol die onze eigen Kerk daarin gespeeld heeft. Omdat er zoveel veranderd is in de kerk denken we daar niet meer dagelijks aan terug. Maar we zien nog wel de sporen ervan, ook in ons eigen kerkgebouw, ook in de lezingen die we deze zondag meekrijgen.

Sommigen onder u weten misschien nog hoe de kerk eruitzag voor de vernieuwing van de liturgie. Hier boven het priesterkoor hing een zogenaamde triomfbalk. De oudere generatie heeft daar misschien nog beeld bij. De beelden die bij die triomfbalk hoorden staan nu op het priesterkoor, u heeft ze misschien wel eens gezien, al staan ze niet meer zo in het zicht.

Wilt u zich even omdraaien en kijken naar de koorzolder. Achter u, bovenin.

onderbreking

De twee buitenste beelden. Geheel rechts, geheel links. Daar gaat het om. Dat zijn geen heiligen maar symbolische beelden. Rechts ziet u de Kerk, met een kruis en een kelk en een kroon. Links ziet u een andere figuur. Kromgebogen, geblinddoekt, steunend op een gebroken stok. Dat is de Synagoge. Beeld voor het Jodendom.

De triomfbalk, die overigens pas rond 1920, na de Eerste Wereldoorlog hier een plek gekregen heeft maakt duidelijk wie er volgens het katholieke denken van voor het Tweede Vaticaans Concilie triomfeert: namelijk, de Kerk. En ook waarover wordt getriomfeerd. Het Jodendom. Niet dat er toen Joden woonden op de Leur, althans niet dat mij bekend is. In Etten woonde de familie Levie, van de marktkoopman Samuël Levie, zijn kinderen gingen rond die tijd hier op de Leur naar de openbare school. Maar de balk ging niet over de familie Levie, maar over een theologisch idee: namelijk dat de Kerk in de plaats van het Jodendom was gekomen. En dat is gelijk het probleem met zulk soort ideeën. Het gaat nooit eens over de familie Levie. Nooit over concrete mensen, die je ontmoeten kan, waar je mee spreken kan.

Het gezin Levie heeft het weghalen van de triomfbalk hier niet meer meegemaakt. Samuël zelf, zijn kinderen en hun gezinnen zijn namelijk tijdens de Tweede Wereldoorlog door de bezetter omgebracht.

onderbreking

Het idee dat de Kerk in de plaats van het Jodendom komt is vele, vele eeuwen dominant geweest. En de afdrukken van deze overtuiging waren terug te vinden in de liturgie, de gebeden van de kerk, al vanaf de eerste eeuwen. In de Bijbelcommentaren, in de preekhandleidingen, in hoe er daadwerkelijk gepreekt werd. In het bijzonder over hoe deze tekst die wij vandaag hebben gehoord verkondigd werd. De wijngaard, die weggenomen wordt van haar leiders – en aan een nieuw volk zal worden gegeven. Tot ver na de Tweede Wereldoorlog werd dat gelezen als een bewijstekst dat het Joodse volk vervloekt was, afgewezen, bestraft om de Godsmoord op de Heer.

En die verkondiging, die uitleg, dat was niet zomaar een interpretatie van een paar boekenwurmen die het zicht op de alledaagse realiteit waren kwijtgeraakt. Verdwaald als ze waren in het Grieks, het Latijn en de Patristiek. Die uitleg werd als volstrekt vanzelfsprekend gezien, dat dat zo was. En zoals wij katholieken naar de Bijbel kijken is dat voor ons een zwaar besef. De tekst bestaat niet buiten de lezer, dat wil zeggen de lezende gemeenschap van de Kerk om. Als katholieken zijn wij erfgenaam van een eeuwenoude leeswijze die niet onschuldig is, en die veel kwaad heeft aangericht en desondanks volledig tot onze traditie behoort. We kunnen niet zomaar zeggen “we doen het nu anders, slaan de bladzij om, en hebben het er niet meer over”. Dat is in onze kerk geen optie.

Toch doen we het nu anders en dat is echt zo, het Concilie is geen cosmetische operatie, waarin je een facelift aangemeten krijgt en je er nu fit en nieuw uitziet – terwijl alles eigenlijk hetzelfde is gebleven. Dus wat kunnen we halen uit deze moeilijke tekst, die zo verdrietig, zo gewelddadig begrepen is?

We lezen over de wijngaard, over de leiders van het volk. Ze doen niet wat goed is, en willen de oogst voor zichzelf houden. Je kan zelfs zeggen ze zijn bevangen door waanzin. Ze zijn pachters, de grond is niet van hen. Die is van de Heer. De wijngaard staat voor het volk, voor het koninkrijk van God. Per definitie is die niet van jou. Je mag er in werken, je mag er van leven, je kan er goed leven, je hoeft niks tekort te komen. Maar je moet wel weten in wiens dienst je staat. De Heer stuurt zijn dienaren, de profeten, om je daarop te wijzen. Keer op keer worden de profeten vervolgd door de macht. En daar zit iets in hen, een vanzelfsprekendheid. Ze kunnen alleen denken in termen van macht en onderwerping. Je ligt bovenop óf je wordt vertrapt. Dat wereldbeeld is verbazend actueel.

Of liever: het is nooit ver weg. Het is namelijk moeilijk om je iets anders voor te stellen: dat als je wordt uitgedaagd, je terug moet slaan. Je met geweld de macht moet handhaven voordat iemand anders van je afneemt wat je hebt. We hoeven het nieuws maar aan te zetten om te zien wat er gebeurt als je niet meer op je hoede bent.

Dat kan zelfs je Godsbeeld raken. Als Jezus de leiders het verhaal van de wijngaard vertelt, spreken ze uit dát wereldbeeld. Het uitstel, de steeds nieuwe dienaren, uiteindelijk het zenden van de zoon zelf worden niet verstaan als een opening naar een nieuw begin maar als onverdiend uitstel, een onverdiende genade die de uiteindelijke bestraffing alleen maar zwaarder zal maken. Een ellendige dood. Zo voorspellen ze, geheel volgens hun wereldbeeld van dominantie en onderwerping.

En dan is het makkelijk om te zeggen: ze veroordelen zichzelf, die boze leiders, ze verdienen de dood. Ze vervloeken zichzelf. Een nieuw volk zal het overnemen! Maar is dat niet te snel? Jezus neemt het niet zomaar over, die woorden. Er houdt wel iets op. Maar er begint ook iets nieuws. Die oude leiders, die gaan niet meer mee.

De leiders denken enkel aan zichzelf, en daarmee verwerpen ze de toekomst. En de prijs voor het verwerpen van de toekomst is dat je er geen deel van kan uitmaken. Jezus zegt: het zal u leiders, worden ontnomen. De wijngaard, het koninkrijk, komt een nieuw volk toe. Er wordt iets vernieuwd. Met Jezus als hoeksteen. De wijngaard die voor een volk is. Voor alle mensen die zich daar thuis willen voelen. Die willen samenwerken. Elkaar willen ontmoeten. Mensen die weten dat niet alles om henzelf draait. Mensen die de visie van harmonie en verzoening voor zich zien. Mensen die wegstappen van fantasieën over hoe zij triomferen over de ander. Hoe zij kunnen domineren om de ander te onderwerpen. Die hoe moeilijk de tijden ook zijn, het niet opgeven om de ander te willen ontmoeten, van elkaar te leren, en naar elkaar te luisteren. De wijngaard is dan ook een frustrerende plek, want naar elkaar luisteren is moeilijk. Het is makkelijker om de boodschapper in de sloot te duwen, maar dat gaat van kwaad tot erger, dat hebben we van de leiders in de tijd van Jezus geleerd. Hoewel de kerk in het Midden-Oosten klein is kan zij bijdragen, zo hoop ik, aan die ontmoeting, en aan uiteindelijke verzoening, hoe ver voorbij de horizon die verwachting ook ligt. Hoe onrealistisch het ook voelt. De visie van dominantie en onderwerping moet elke keer opnieuw worden uitgedaagd.

Misschien moeten we na tweeduizend jaar christendom nog steeds, of liever: steeds weer, leren wat het is om samen Wijngaard te zijn. Hoe dat moet kunnen we alleen leren in de praktijk, maar we kunnen ons laten leiden door het voorbeeld van de Heer. Hij klampte zich niet vast aan zijn gelijkheid met God, hij zocht geen dominantie om de ander te onderwerpen. Hij hoeft de leiders niet met een machtswoord omver te werpen, want in de Bijbel zetten de machthebbers uiteindelijk zichzelf klem. Het goede nieuws is dat ze niet het laatste woord hebben. Hoe verschrikkelijk mensen ook kunnen lijden onder wandaden van de mensen die boven hen gesteld zijn, de leiders hebben niet het laatste woord. God geeft zijn volk nooit op. God geeft het Joodse volk nooit op.

We hoeven ons als kerk dus ook niet beter te voelen dan anderen. Voor zover wij iets zijn, zijn wij geënt op de olijfboom van het joodse volk. Dat zou ons eerder nederigheid moeten leren dan iets anders. En elke keer als we in het evangelie lezen dat de apostelen zichzelf verhieven of probeerden de grootste te zijn, weet je zeker dat er iemand heel binnenkort over een bananenschil uitglijdt.

In de Wijngaard is geen plaats voor antisemitisme, onder welke religieuze of politieke vermomming dan ook. Wij moeten daar streng op zijn. De wijngaard verdraagt geen triomfbalken. De kerk is er niet om te heersen, maar om te dienen. En de God die we dienen is de God van Israël, de God van Abraham, Isaäk en Jakob. De kerk staat dus niet ten dienste van geweld en onderwerping, maar is er voor alle mensen, opdat zij in vrede en waardigheid mogen leven. In de woorden van de Bijbel ieder mens vredig onder zijn of haar wijnstok en vijgeboom zitten mag. Mogen we dan op de plek waar we zijn, God ontmoeten voor wie Hij is.

Amen.